Vandaag hield ik toezicht tijdens een examen voor fysica. Eén van de leerlingen vroeg plotseling wat het woord "ravijn" betekende. Kennelijk stond dat in de opgave van een vraagstuk. Ik antwoordde: "Kloof." Voor de leerling was het nog niet duidelijk. Terwijl ik naar synoniemen zocht, maakte ik ook gebaren. "Een put?" "Ja," antwoordde ik, "een diepe put, steil - een afgrond!"
Wie denkt dat zulke taalarmoede uitzonderlijk is, beseft niet waarmee we in het onderwijs te maken krijgen. Begrijpend lezen is al langer problematisch bij ons, zoals ook internationaal onderzoek aantoont. Dat is om meerdere redenen zorgwekkend. Genuanceerd kunnen denken en redeneren begint bij taal, om maar iets te noemen.
Onze leerlingen valt alleszins niet te verwijten dat ze opgroeien in een samenleving die onderwijs niet belangrijk genoeg vindt. De "kosten" daarvan mag je niet onderschatten. Ongelijkheid neemt bijvoorbeeld toe. Wie de financiële middelen heeft, kan de eigen kroost lang genoeg laten studeren. Gaandeweg wordt dan leerachterstand weggewerkt. Die ontstaat meer en meer omdat leerkrachten en hun lessen als "quantité négligeable" worden beschouwd. Dat wreekt zich natuurlijk op termijn. Referentiekaders bouw je niet zomaar eventjes op. De obsessie met wat onmiddellijk nuttig of nodig lijkt, heeft een averechts effect. De minimalist leert uiteindelijk ook niet wat "nodig" is.
Wie de financiële middelen niet heeft, maar de maatschappelijke mentaliteit overneemt die onderwijs niet echt belangrijk vindt, kan de inhaalbeweging dikwijls niet meer maken. En dan is er nog niets gezegd over de kosten die ontstaan als studenten dubbel zo lang over een studierichting doen, en die op een of andere manier toch worden doorgerekend aan de belastingbetaler.
"Jonge mensen zijn mondiger en kritischer geworden." Dat hoor je geregeld, maar is dat ook zo? Hoe kritisch kan je zijn als je de taal verliest om je gedachten vorm te geven? Of hoe kan je voor jezelf opkomen als je niet meer kan uitdrukken wie je bent - tenzij je de trendy identiteit aanneemt die "influencers" je influisteren?
Onlangs was ik getuige van een workshop. Onze leerlingen (zesde middelbaar, aso) moesten zichzelf en klasgenoten karaktereigenschappen toedichten. Een grote meerderheid (jawel!) begreep de betekenis niet van termen als lichtgeraakt, scherpzinnig, inschikkelijk, hartstochtelijk, assertief, altruïstisch, enzovoort. Ook termen als blinde vlek en weerzinwekkend waren problematisch.
Wekt het dan nog verbazing dat iemand van hen vraagt naar de betekenis van het woord "ravijn"? Uiteraard niet. In ieder geval staan we wat onderwijs betreft voor de nodige uitdagingen. Staan we voor een ravijn? Laten we bruggen bouwen, waarvan één pijler zich alvast thuis bevindt. Het onderwijs alleen kan niet alles oplossen.