Olga Tokarczuk – De rustelozen ****
Eerst een bekentenis: de laatste vrouwelijke auteur die ik las is J.K. Rowling, en uit mezelf ga ik daarnaast ook niet zo snel een recenter boek in de hand nemen. Van nature graviteer ik naar het werk van reeds lang gestorven, geprivilegieerde mannen, wiens monumentale klassiekers door minstens drie generaties van andere, overwegend geprivilegieerde mannen tot literair erfgoed zijn verklaard. Zelf een geprivilegieerde man zijnde schept dat simpelweg vertrouwen. Het mag dus niemand verbazen dat dit een boek is dat ik niet zelf heb gekocht, maar cadeau heb gekregen.
Ik wilde het aanvankelijk op reis lezen, omdat ik mij had laten vertellen dat het over reizen gaat, maar aangezien ik het te druk had met, welja, reizen, ben ik er niet aan toegekomen. En daar ben ik eigenlijk zeer blij om, want het boek werkt voor mij beter als reflectie op reizen dan als reisgezelschap.
De rustelozen is een experimentele roman, met een grote thematische samenhang maar zonder echt narratief. Tal van korte hoofdstukken waarin het fenomeen van reizen wordt ontleed (die woordkeuze is bewust, zie verder) worden afgewisseld met enkele langere hoofdstukken waarin een aantal verschillende verhalen worden verteld, waaronder zowel waargebeurde feiten als losstaande kortverhalen. Het deed me bij momenten fel denken aan De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, maar dan minder meta-filosoferend, en wat meer, tja… ik weet het niet, ongrijpbaar misschien? Het voordeel én nadeel van beide boeken is dat het je door de structuur erg gemakkelijk wordt gemaakt om het boek neer te leggen, maar ook om nog snel voor het slapengaan een paar korte hoofdstukken te lezen. Een pageturner is dit dus niet.
Het grote overkoepelende thema is vergankelijkheid, denk ik, en het krijgt vele verschillende gezichten. Het in beweging zijn van dingen, gedachten, mensen. De vluchtigheid van menselijke ontmoetingen en connecties, zowel de twee uur die je met een volslagen vreemde deelt door naast elkaar te zitten op het vliegtuig als een uiteindelijk gedoemd huwelijk van ettelijke jaren. Ovidius schreef het al, Shpongle verwerkte het zelfs tot mijn favoriet elektronisch album: omnia mutantur, nihil interit (‘alles verandert, niets vergaat’). Om de één of andere reden wordt dit thema kracht bijgezet door in de verschillende verhalen en overpeinzingen bijzonder vaak en nogal nadrukkelijk uit te weiden over de menselijke anatomie in het algemeen en het fenomeen van plastinatie in het bijzonder. Een toch wel opmerkelijke keuze die bij momenten een beetje vreemd aanvoelde, waardoor ik dit ondanks het uitgangspunt niet echt een vakantieboek zou noemen, maar het werkt wel. Niettegenstaande deze bijzondere thematische samenhang zal ik zelf toch eerder de voorkeur geven aan meer verhalende romans, waarin de personages geen wazige passanten zijn, maar de tijd krijgen om uitgewerkt te worden tot herkenbare mensen. Dat is een voorkeur, geen kritiek.
Ik kan er evenwel niet omheen: Olga Tokarczuk kan echt waanzinnig goed schrijven. Haar proza barst gewoon van het talent. De woorden dansen – nu eens behoedzaam, dan weer wat sneller – met een heerlijke literaire cadans en al na enkele pagina’s ben ik de tel kwijtgeraakt van de vele prachtige zinnen, de wondermooie poëtische beschrijvingen, en de scherpe observaties, die mij sterk raakten, soms inhoudelijk maar nog veel vaker door de schitterende manier waarop ze werden verwoord. Zoals elke literaire snob en armstoelfilosoof heb ik ergens, diep verborgen in de krochten van mijn laptop, een mapje staan met de eerste drie pagina’s van een debuutroman die nooit het levenslicht zal zien. Ook al was ik er tot dusver niet geheel ontevreden over, na dit boek te hebben gelezen kan ik alleen maar nederig het hoofd buigen wat dat betreft, en dat mapje nog wat dieper begraven. Hulde!
Inhoudelijk vond ik het dus zeker best interessant, of toch minstens intrigerend, zij het een beetje buiten mijn comfort zone en zonder dat het mij ergens echt volledig wist op te slokken. Zuiver esthetisch, daarentegen, is dit bij het beste dat ik al gelezen heb. Als Tokarczuk verhalende romans heeft van dezelfde literaire kwaliteit, zou ik die met enorm veel goesting en het volste vertrouwen in huis halen.
